Böyük imkanlara sahib kiçik çərəz: Azərbaycan fındıq istehsal edən beş ölkə sırasında

Çərəzlər uzun illərdir ki, dünyanın dad bilicilərinin sevimli məhsullarından biridir. Qoz, badam, keşyu və şam fıstığı ilə yanaşı, fındıq da qlobal bazarda xüsusi yer tutur. Xüsusilə xırtıldayan fındıqlı paxlava, fındıq əzməsi və müxtəlif qənnadı məhsulları bu çərəzi milyonlarla insanın gündəlik qida vərdişlərinin bir hissəsinə çevirib.

Fındıq Azərbaycanın qeyri-neft ixracında mühüm yer tutan məhsullardan biridir. Bu sahənin inkişafı və əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalının artırılması ölkənin ixrac gəlirlərinin yüksəldilməsi üçün böyük imkanlar yaradır.

Fındıq universal qida məhsulu hesab olunur. Qənnadı sənayesində ona zəngin aroma və xüsusi tekstura vermək üçün geniş istifadə edilir. Dünyanın məşhur şokoladları, tortları, desertləri və digər şirniyyat məhsullarının hazırlanmasında fındıq əsas inqrediyentlərdən biri kimi çıxış edir.

Bununla yanaşı, fındıq yağı kulinariya və kosmetologiyada yüksək qiymətləndirilir. Tərkibindəki faydalı maddələr sayəsində dəriyə qulluq məhsullarında istifadə olunur, dərini qidalandırır və təbii parlaqlıq verir.

Fındıq həmçinin salatlara, enerji batonlarına, protein qarışıqlarına və şokolad məhsullarına əlavə edilir. Bu xüsusiyyətləri onu həm istehlakçılar, həm də istehsalçılar üçün yüksək potensiala malik məhsula çevirir.

Qlobal bazarda artan tələbat

Dünya çərəz bazarı son illərdə sürətlə inkişaf edir. Sağlam qidalanmaya marağın artması ilə çərəzlər artıq yalnız qəlyanaltı deyil, balanslı qida rasionunun vacib hissəsinə çevrilib.

Mütəxəssislərin qiymətləndirmələrinə görə, qlobal çərəz bazarının həcmi 2024-cü ildə təxminən 66 milyard ABŞ dolları təşkil edib və qarşıdakı illərdə bu göstəricinin əhəmiyyətli dərəcədə artacağı gözlənilir.

Fındıq bazarında isə əsas çağırışlardan biri iqlim dəyişiklikləri ilə bağlıdır. Dünyanın ən böyük fındıq istehsalçısı olan Türkiyədə əlverişsiz hava şəraiti məhsuldarlığa təsir göstərib və nəticədə qiymətlər yüksəlib. Bu vəziyyət digər istehsalçı ölkələrin bazardakı rolunu artırıb.

Azərbaycan Türkiyə, Gürcüstan, İtaliya və ABŞ ilə birlikdə dünyanın əsas fındıq istehsalçıları və ixracatçıları sırasında yer alır.

2025-ci ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycan:

• 11 436,97 ton fındıq ixrac edib;
• bu göstərici 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 29,3 faiz çox olub.

Dəyər ifadəsində isə ixrac:

• 51,3 faiz artaraq;
• 82 milyon 489,52 min ABŞ dollarına çatıb.

Hesabat dövründə fındığın ixrac gəlirlərində payı Azərbaycanın ümumi ixracının 0,54 faizini təşkil edib.

Azərbaycanın keyfiyyətli və ekoloji təmiz fındığı

Azərbaycanda fındıq əsasən ölkənin şimal bölgələrində yetişdirilir. Qax, Zaqatala, Balakən və digər rayonlar fındıqçılıq üçün əlverişli təbii şəraiti ilə seçilir.

Bu ərazilərin əsas üstünlükləri:

• mülayim iqlim;
• münbit torpaq;
• çərəz bitkilərinin yetişdirilməsi üçün uyğun ekoloji şəraitdir.

Azərbaycan fındığının məşhur sortları sırasında:

• Ata-baba;
• Aştabak;
• Qalib;
• Xaçmaz;
• Saçaqlı;
• Topqara;
• Yağlı

kimi növlər yer alır.

Təbii şərait, uzun illərin təsərrüfat təcrübəsi və fermerlərin peşəkarlığı Azərbaycan fındığının keyfiyyət göstəricilərini yüksəldir.

Azərbaycan fındığı:

• yüksək yağ tərkibi;
• zəngin dad xüsusiyyəti;
• ekoloji təmiz mənşəyi

ilə beynəlxalq bazarlarda qiymətləndirilir.

Fermerlərin məhsuldan əldə etdiyi gəlirlər artdıqca fındıq bağlarının sahəsi də genişlənir.

İstehsalda mexanizmlər və rəqəmsallaşma

Azərbaycan fındıq istehsalçılarının əsas məqsədlərindən biri gələcək illərdə tədarük imkanlarını artırmaq və ixrac həcmlərini genişləndirməkdir.

Fındıq istehsalçıları İxracın və İnvestisiyaların Təşviqi Agentliyinin (AZPROMO) dəstəyi ilə dövlət qurumları ilə keçirilən görüşlərdə sektorun inkişafı ilə bağlı məsələləri müzakirə ediblər.

Görüşlərdə aşağıdakı mövzular diqqət mərkəzində olub:

• istehsal və tədarük zamanı elektron alış sənədləri;
• subsidiyalaşdırma mexanizmləri;
• vergi güzəştləri;
• ixrac prosesində yaranan problemlər.

Xüsusilə kənd yerlərində elektron sistemlərin tətbiqi, sənəd dövriyyəsinin sadələşdirilməsi və fermerlərin düzgün yığım-saxlama qaydaları üzrə maarifləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub.

Təkliflər arasında:

• elektron sənəd dövriyyəsinin təkmilləşdirilməsi;
• subsidiyaların real məhsul həcminə uyğunlaşdırılması;
• yeni qaydalara keçid üçün güzəşt müddətinin tətbiqi

yer alıb.

Rəqəmsal ixrac imkanları genişlənir

Azərbaycan ixrac prosedurlarının elektronlaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atır.

Hazırda ixracatçılar:

• mənşə sertifikatları üçün elektron müraciət edə;
• müraciətlərin vəziyyətini real vaxt rejimində izləyə;
• dövlət ödənişlərini onlayn həyata keçirə;
• sənədləri daha operativ əldə edə bilirlər.

Elektron sistemlərin tətbiqi:

• şəffaflığı artırır;
• vaxt itkisinin qarşısını alır;
• ixrac proseslərini daha rahat edir.

Yeni bazarlara çıxış imkanları

İqtisadçı Rauf Qarayevin sözlərinə görə, Azərbaycan uzun illərdir dünya bazarında keyfiyyətli kənd təsərrüfatı məhsullarının etibarlı tədarükçüsü kimi tanınır.

Azərbaycan fındığının əsas idxalçıları sırasında:

• Almaniya;
• İtaliya;
• Fransa;
• Rusiya

yer alır.

Ölkə yeni bazarlara çıxışı genişləndirmək üçün Çin istiqamətində də fəaliyyət göstərir. Azərbaycan məhsullarının Çin bazarına ixracı üçün müvafiq protokolların razılaşdırılması istiqamətində işlər aparılır.

Yerli istehsalçılar beynəlxalq standartlara uyğunlaşmaqla yanaşı, xammal ixracından daha çox əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalına üstünlük verirlər.

Hazırda Azərbaycan şirkətləri:

• təmizlənmiş fındıq;
• qovrulmuş fındıq;
• fındıq pastası;
• fındıq unu

kimi məhsullar təqdim edir.

Bu istiqamət ölkə daxilində emal sənayesinin inkişafına və Azərbaycan məhsullarının qlobal bazarlarda daha geniş tanınmasına imkan yaradır.

Fındıq Azərbaycanın böyük ixrac potensialına malik kiçik, lakin strateji əhəmiyyətli məhsullarından biridir.

Ölkənin əlverişli təbii şəraiti, zəngin istehsal ənənələri, fermerlərin təcrübəsi və rəqəmsal inkişaf imkanları fındığı gələcəkdə Azərbaycanın qeyri-neft ixracının əsas simvollarından birinə çevirə bilər.